नेपालको सेयर बजारमा कारोबार सुस्तिँदै गएको असर अब ब्रोकर कम्पनीहरूको अस्तित्वमाथि नै प्रश्न खडा गर्ने ठाउँमा पुगेको छ। जेठ महिनामा ९१ वटा ब्रोकर कम्पनीले सेयर खरिदबिक्रीबाट जम्मा ३६ करोड ६२ लाख रुपैयाँ कमिसन कमाए — तर यो रकम सबैमा बराबर भागेको छैन। तीन वटा कम्पनीको महिनाभरको कमिसन आम्दानी ५० हजार रुपैयाँभन्दा पनि कम रह्यो।
तथ्यांक हेर्दा वास्तविकता झनै कठोर देखिन्छ। पाही इन्भेष्टमेन्टले जेठ महिनामा ४९ हजार १२२ रुपैयाँ, बेनी सेक्युरिटीजले ३९ हजार ३०७ रुपैयाँ र मनी वोल्ड सेयर एक्सचेन्जले जम्मा ५१५ रुपैयाँ कमिसन आर्जन गर्यो। एउटा साधारण कर्मचारीको एक दिनको तलब पनि नपुग्ने रकम कमाएर महिनाभर संस्था सञ्चालन गर्नुपर्ने अवस्था यी कम्पनीको छ।
यो घाटाको कथा नयाँ होइन। गत आर्थिक वर्षमा पनि यी तीनै कम्पनीले ठूलो नोक्सान बेहोरेका थिए। पाही इन्भेष्टमेन्टले ६५ लाख १४ हजार, बेनी सेक्युरिटीजले ८० लाख ५० हजार र मनी वोल्ड सेयर एक्सचेन्जले १ करोड १ हजार रुपैयाँ खुद घाटा व्यहोरेको थियो। उल्लेखनीय कुरा के छ भने, गत वर्ष बजारमा कारोबार रकम यो वर्षभन्दा बढी थियो — तर पनि ५ वटा कम्पनी घाटामा थिए। अहिले कारोबार झनै घटेको छ।
स्टक ब्रोकर्स एसोसिएसन अफ नेपालका महासचिव भक्तिराम घिमिरेले यो समस्याको जरो कारोबार रकमको तीव्र गिरावटमा रहेको बताउँछन्। गत वर्ष दैनिक औसत १५ देखि १६ अर्ब रुपैयाँ हुने कारोबार अहिले खुम्चिएर २ देखि ३ अर्ब रुपैयाँमा सीमित भएको छ। यो झन्डै ८० प्रतिशतको गिरावट हो। यति ठूलो संकुचन हुँदा ब्रोकर कम्पनीहरूको आम्दानी पनि त्यही अनुपातमा घटेको छ।
घिमिरेले भने, 'एउटा ब्रोकर कम्पनी सञ्चालन गर्न मात्र मासिक करिब १५ लाख रुपैयाँ खर्च लाग्छ। कर्मचारी तलब, कार्यालय भाडा, टीएमएस चार्ज र अन्य विविध खर्च जोड्दा यति त लाग्छ नै। तर आम्दानी त्योभन्दा कैयौं गुणा कम छ। यस्तो अवस्थामा संस्थाहरू कसरी टिक्ने?' उनका अनुसार नयाँ ब्रोकर कम्पनीहरू आउँदा नयाँ सेवा र आम्दानीका थप स्रोत सिर्जना हुने अपेक्षा गरिएको थियो, तर व्यवसाय अझै पनि केवल खरिदबिक्रीमै सीमित छ।
मार्जिन ट्रेडिङको विषयमा उनको भनाइ स्पष्ट छ। धेरै चर्चा भए पनि वास्तविक कार्यान्वयन अझै सुरु हुन सकेको छैन। अक्सन मार्केट पनि छैन। यस्तो परिस्थितिमा ब्रोकर कम्पनीहरूले आफ्नो सम्पत्ति बैंकमा धितो राखेर ऋण लिएर मार्जिन ट्रेडिङ गराउनुपर्ने विकट अवस्था आएको छ।
लगानीकर्ताको अवस्था पनि फरक छैन। नयाँ सरकार गठन भएयता बजार पुँजीकरण ४ खर्ब रुपैयाँभन्दा बढीले घटिसकेको छ। लगानीकर्ताहरू मनोबल गुमाएर पर्ख र हेरको अवस्थामा छन्। बजार घट्दो छ, कारोबार घट्दो छ — यस्तो वातावरणमा ब्रोकर कम्पनीहरू प्रभावित हुनु अस्वाभाविक होइन।
यस्तो संकटपूर्ण अवस्थामा स्टक ब्रोकर्स एसोसिएसन अफ नेपालले आगामी आर्थिक वर्षको मौद्रिक नीतिका लागि नेपाल राष्ट्र बैंकसमक्ष केही महत्वपूर्ण सुझाव पेश गरेको छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूलाई दोस्रो बजारमा सहज प्रवेश र बहिर्गमनको सुविधा दिनुपर्ने, मार्जिन ट्रेडिङ कर्जालाई छुट्टै वित्तीय उत्पादनका रूपमा विकास गर्नुपर्ने र एनआरएन तथा विदेशी संस्थागत लगानीकर्तालाई दोस्रो बजारमा सहज लगानी गर्न दिनुपर्ने एसोसिएसनको माग छ।
एसोसिएसनले सरकारी बचत तथा ऋणपत्रलाई नेप्सेमा सूचीकृत गरी दोस्रो बजारमा कारोबार गर्न सकिने व्यवस्था मिलाउन पनि आग्रह गरेको छ। यसका साथै अनुसन्धानका क्रममा ब्रोकर कम्पनीका सेटलमेन्ट खाता रोक्का गर्दा नियमित कारोबार अवरुद्ध हुने भन्दै यस्तो खातामा रोक नलगाउन नियमावली संशोधन गर्न माग गरिएको छ।
बजार जानकारहरूका अनुसार ब्रोकर व्यवसाय बचाउन केवल नीतिगत सुधार मात्र पर्याप्त छैन। कारोबार रकम बढाउन लगानीकर्ताको विश्वास फर्काउनु जरुरी छ र त्यसका लागि सेबोनमा स्थायी नेतृत्व, स्पष्ट नीतिगत दिशा र बजारमा नयाँ उत्पादन र सेवाको विविधीकरण अपरिहार्य छ।
