काठमाडौँ — प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) को बहुप्रतीक्षित पहिलो औपचारिक भारत भ्रमणको मिति र कार्यतालिका तय भएको छ । आगामी मंसिर ६ र ७ गते (शनिबार र आइतबार) हुने दुईदिने भ्रमणमा प्रधानमन्त्री शाह नयाँदिल्लीमा मात्र सीमित रहेर भारतीय समकक्षी नरेन्द्र मोदीसँग ‘वान–अन–वान’ वार्ता र आर्थिक सहकार्यका ठोस एजेण्डामा केन्द्रित हुनेछन् । विगतका प्रधानमन्त्रीहरूको जस्तो चार–पाँच दिन लामो र विभिन्न प्रान्त घुम्ने परम्परागत शैलीभन्दा भिन्न, यो भ्रमणलाई नितान्त संक्षिप्त र परिणाममुखी बनाउन लागिएको छ ।
कूटनीतिक स्रोतका अनुसार भारतीय पक्षले प्रधानमन्त्री शाहलाई भारतको प्रविधि र पूर्वाधार विकास अवलोकन गराउन बेङ्गलुरु वा अहमदाबाद लैजाने प्रस्ताव गरेको थियो । तर, प्रधानमन्त्री शाहले औपचारिकता र सहर भ्रमणभन्दा तोकिएका सीमित एजेण्डामा नतिजा निकाल्ने रणनीति अख्तियार गर्दै राजधानीबाहिर जाने चासो देखाएनन् । औपचारिक रूपमा दुईदिने भनिए पनि दिल्ली बसाइ करिब २४ घण्टाको मात्र रहनेछ, जसलाई कूटनीतिक वृत्तमा ‘कार्यमूलक राजकीय भ्रमण’ को संज्ञा दिइएको छ ।
तय भएको कार्यतालिकाअनुसार प्रधानमन्त्री शाह मंसिर ६ गते दिउँसो नेपाल वायुसेवा निगमको नियमित उडानमार्फत नयाँदिल्ली प्रस्थान गर्नेछन् । इन्दिरा गान्धी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा भारत सरकारका मन्त्रीस्तरबाट स्वागत गरिएपछि उनी पाँचतारे होटल ताज महल (ताजमान सिंह) वा ताज प्यालेसमा बस्नेछन् । भ्रमणको पहिलो दिन साँझ होटलमै भारतीय विदेशमन्त्री एस. जयशंकर, गृहमन्त्री अमित शाह र राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार अजित डोभालसँग छुट्टाछुट्टै उच्चस्तरीय भेटवार्ता हुने कार्यक्रम छ । सोही साँझ दिल्लीस्थित नेपाली दूतावासले प्रधानमन्त्रीको सम्मानमा रात्रिभोज आयोजना गर्नेछ ।
भ्रमणको दोस्रो तथा निर्णायक दिन मंसिर ७ गते बिहान राष्ट्रपति भवनमा प्रधानमन्त्री शाहलाई ‘गार्ड अफ अनर’ प्रदान गरिनेछ, जहाँ भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीसमेत उपस्थित हुनेछन् । राजघाटस्थित महात्मा गान्धीको समाधिस्थलमा श्रद्धाञ्जलि अर्पण गरेलगत्तै हैदरावाद हाउसमा दुई देशका प्रधानमन्त्रीबीच औपचारिक वार्ता सुरु हुनेछ । हैदरावाद हाउसमा सुरुमा करिब आधा घण्टा ‘वान प्लस फोर’ ढाँचामा गम्भीर कूटनीतिक संवाद र त्यसपछि ‘वान प्लस १४’ को प्रतिनिधिमण्डलस्तरीय द्विपक्षीय वार्ता तय गरिएको छ । वार्तापछि दुई प्रधानमन्त्रीले संयुक्त पत्रकार सम्मेलनलाई सम्बोधन गर्नेछन्, तर यसपटक प्रश्नोत्तर सत्र राखिएको छैन । सोही साँझ भारतीय राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मुसँग शिष्टाचार भेट गरेर प्रधानमन्त्री शाह स्वदेश फर्कनेछन् ।
यसपटकको भ्रमणमा नेपालले आर्थिक र पूर्वाधारसँग जोडिएका मुख्य तीनवटा विषयलाई उच्च प्राथमिकतामा राखेको छ । पहिलो र सर्वाधिक चासोको विषय हवाई प्रवेश मार्ग (एयर रुट) विस्तार हो । भैरहवास्थित गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन गर्न अत्यावश्यक मानिएको महेन्द्रनगर र भैरहवाको कम उचाइको हवाईमार्ग उपलब्ध गराउन भारत सकारात्मक देखिएको कूटनीतिक स्रोतको दाबी छ । यसका साथै नेपालगन्ज र जनकपुरबाट पनि थप हवाईमार्गका विषयमा पर्यटन मन्त्रालय र नागरिक उड्डयन प्राधिकरणले अन्तिम गृहकार्य गरिरहेका छन् ।
दोस्रो मुख्य एजेण्डाका रूपमा विकास आयोजनाको उद्घाटन र आर्थिक सहयोग प्याकेज रहेको छ । भ्रमणका क्रममा भारतको सहयोगमा निर्माण सम्पन्न भएका अयोध्या–जनकपुर सिधा रेलमार्ग, काभ्रेको पनौतीस्थित नेपाल प्रहरी एकेडेमीको नयाँ भवन, दार्चुलामा बनेको पुल र भैरहवास्थित एकीकृत जाँच चौकी (आईसीपी) को दुई प्रधानमन्त्रीले संयुक्त रूपमा उद्घाटन गर्ने कार्यक्रम छ । यसबाहेक नेपालले पूर्वाधार विकासका लागि भारतसँग करिब २ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको आर्थिक सहयोग प्याकेजको अपेक्षा राखेको छ ।
तेस्रो एजेण्डामा कृषि तथा रासायनिक मलको दीर्घकालीन समाधान समेटिएको छ । बर्सेनि मल अभाव झेल्दै आएका नेपाली किसानको समस्या सम्बोधन गर्न भारतसँगको जीटुजी (सरकार–सरकार) मल खरिद सम्झौता नवीकरण गर्ने र नेपालमै हरित प्रविधिमा आधारित ‘ग्रिन युरिया’ मल कारखाना स्थापना गर्ने प्रस्ताव अगाडि सारिएको छ । कृषि मन्त्रालयले कारखाना स्थापनाको अवधारणा र लगानीको ढाँचाबारे आन्तरिक प्रस्ताव तयार पारिसकेको छ ।
यद्यपि, सीमा विवाद, चुलिँदो व्यापार घाटा, सन् २०२० देखि अवरुद्ध गोर्खा भर्ती (अग्निपथ योजना) र पञ्चेश्वर बहुउद्देश्यीय आयोजना जस्ता जटिल राजनीतिक तथा प्राविधिक मुद्दामा यसपटक तत्कालै ठोस सहमति जुट्ने सम्भावना न्यून छ । समग्रमा, राजनीतिक मोलमोलाइभन्दा पनि विश्वासको वातावरण निर्माण, हवाई सम्पर्क विस्तार र आर्थिक सहकार्यलाई गति दिनु नै प्रधानमन्त्री शाहको दिल्ली यात्राको मुख्य कसी बन्ने देखिन्छ ।



