नेपालमा अमेरिकी डलरको मूल्यले फेरि नयाँ कीर्तिमान बनाएको छ । नेपाल राष्ट्र बैंकले शनिबारका लागि सार्वजनिक गरेको विदेशी विनिमयदरअनुसार अमेरिकी १ डलरको खरिददर १५३ रुपैयाँ २५ पैसा र बिक्रीदर १५३ रुपैयाँ ८५ पैसा पुगेको छ । नेपाली रुपैयाँविरुद्ध डलर यति बलियो बनेको यो पहिलो पटक हो । पछिल्ला दिनमा लगातार उकालो लागिरहेको डलरले अर्थतन्त्रमा नयाँ दबाब थप्न थालेको विश्लेषण गरिएको छ ।
केही समयअघिसम्म १५० रुपैयाँको आसपासमा रहेको डलर अहिले दिनहुँ नयाँ उचाइतर्फ बढिरहेको छ । शुक्रबारको तुलनामा पनि शनिबार डलर थप महँगिएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अमेरिकी मुद्रा लगातार बलियो बन्दै जाँदा त्यसको प्रत्यक्ष असर नेपालमा देखिन थालेको हो ।
नेपालजस्तो आयातमा अत्यधिक निर्भर मुलुकका लागि डलरको मूल्यवृद्धि संवेदनशील विषय मानिन्छ । पेट्रोलियम पदार्थ, औषधि, मोबाइल फोन, कम्प्युटर, सवारी साधनदेखि उद्योगका कच्चा पदार्थसम्म अधिकांश वस्तु विदेशबाट भित्रिने भएकाले डलर महँगिँदा आयातकर्ताको लागत स्वतः बढ्ने हुन्छ । अहिले व्यापारिक क्षेत्रमा त्यही दबाब विस्तारै देखिन थालेको व्यवसायीहरू बताउँछन् ।
विशेषगरी एलसी खोल्दा पहिलेभन्दा बढी रकम आवश्यक पर्न थालेपछि व्यापारीहरूको खर्च बढेको छ । त्यसको प्रभाव क्रमशः बजारसम्म पुग्ने आकलन गरिएको छ । यदि डलरको मूल्य लामो समयसम्म उच्च रहिरह्यो भने पेट्रोलियम पदार्थ, इलेक्ट्रोनिक्स, औषधि र अन्य आयातित वस्तुको मूल्य वृद्धि हुन सक्ने जोखिम बढेको छ ।
डलर किन लगातार बलियो बनिरहेको छ भन्ने प्रश्नको उत्तर विश्व अर्थतन्त्रसँग जोडिएको छ । अमेरिकी केन्द्रीय बैंक ‘फेडरल रिजर्भ’ले ब्याजदर तत्काल घटाउने संकेत नदिएपछि लगानीकर्ताहरू सुरक्षित मुद्रा मानिने डलरतर्फ आकर्षित भएका छन् । विश्व बजारमा अनिश्चितता बढ्दै जाँदा अमेरिकी मुद्राको माग झन् बढेको देखिन्छ ।
मध्यपूर्वमा बढ्दो तनाव, कच्चा तेलको मूल्यमा आएको उतारचढाव तथा विश्व अर्थतन्त्रमा देखिएको अस्थिरताले पनि डलरलाई थप बलियो बनाएको विश्लेषकहरू बताउँछन् । त्यसमाथि भारतीय रुपैयाँ कमजोर हुँदै जाँदा नेपाली रुपैयाँमाथि थप दबाब परेको छ । नेपाली मुद्रा भारतीय रुपैयाँसँग स्थिर विनिमय प्रणालीमा आबद्ध भएकाले भारतमा देखिएको असर नेपालमा पनि स्वतः सर्ने गर्छ ।
डलर महँगिँदा विदेशमा अध्ययन गरिरहेका नेपाली विद्यार्थीहरू प्रत्यक्ष प्रभावित भएका छन् । विश्वविद्यालय शुल्क, बसोबास खर्च र अन्य भुक्तानी डलरमै गर्नुपर्ने भएकाले अभिभावकमाथि अतिरिक्त आर्थिक भार थपिएको छ । विदेश जाने तयारीमा रहेका कामदार र आयात व्यापारसँग जोडिएका व्यवसायीहरू पनि अहिलेको अवस्थाबाट प्रभावित भएका छन् ।
यद्यपि, यसको एउटा सकारात्मक पक्ष पनि देखिएको छ । विदेशबाट रेमिट्यान्स पठाउने नेपाली परिवारले भने एउटै डलर साट्दा पहिलेभन्दा बढी नेपाली रुपैयाँ प्राप्त गर्न सक्छन् । त्यसले विप्रेषण आम्दानीमा केही राहत दिन सक्छ । तर अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार रेमिट्यान्सबाट प्राप्त हुने लाभभन्दा आयात खर्च र महँगीले पार्ने असर समग्र अर्थतन्त्रका लागि बढी चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ ।
यसबीच अन्य विदेशी मुद्राको विनिमयदरमा भने मिश्रित अवस्था देखिएको छ । युरो, पाउन्ड स्ट्रलिङ र अस्ट्रेलियन डलर केही कमजोर बनेका छन् भने कुवेती दिनार र बहराइन दिनार थप महँगिएका छन् ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले विदेशी मुद्रा सञ्चिति, आयात–निर्यातको अवस्था र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको परिस्थितिलाई आधार मानेर विनिमयदर व्यवस्थापन भइरहेको जनाएको छ । तर विश्व बजारमै डलरप्रतिको आकर्षण उच्च रहिरहे नेपाली रुपैयाँमाथि आगामी दिनमा अझै ठूलो दबाब पर्न सक्ने संकेत देखिएको छ ।
