संसारले सास रोकेर कुरिरहेको थियो। मध्यपूर्वको आकाशमा चार महिनाभन्दा बढी समयदेखि बम र मिसाइलको धुवाँ उड्दै थियो। लाखौं मानिस विस्थापित थिए, हजारौंले ज्यान गुमाइसकेका थिए र विश्व अर्थतन्त्र तेलको अभावमा थर्किरहेको थियो। त्यही बेला आइतबार साँझ पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री शहबाज सरिफको एउटा सन्देश आयो — अमेरिका र इरानबीच शान्ति सम्झौता भइसक्यो। सम्झौताको औपचारिक हस्ताक्षर आगामी शुक्रबार १९ जुनमा स्विट्जरल्यान्डमा हुनेछ।
यो खबर आउनासाथ विश्वभर राहतको सास फेरियो। तेलको मूल्य ह्वात्तै घट्यो, सेयर बजारहरू उकालो लागे र कूटनीतिक च्यानलहरूमा बधाईको ओइरो लाग्यो। तर यो सम्झौतासम्म पुग्ने यात्रा सजिलो थिएन — यसमा महिनौंको वार्ता, टुटेका युद्धविराम, ज्यान गएका हजारौं नागरिक र असंख्य कूटनीतिक रातहरूको मेहनत लुकेको छ।
यो युद्ध फेब्रुअरी २८ मा सुरु भएको थियो, जब अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि एकसाथ समन्वित सैन्य आक्रमण थाले। त्यसयता इरान र लेबनानका सहरहरूमा आगो बर्सियो। यो संघर्षमा सात हजार पाँच सयभन्दा बढी मानिसले ज्यान गुमाए — जसमध्ये अधिकांश इरान र लेबनानका साधारण नागरिक थिए। हर्मुज जलडमरूमध्य बन्द हुँदा विश्वको तेल आपूर्ति ठप्प जस्तै भयो र ऊर्जा संकट विश्वभर फैलिन थाल्यो।
अप्रिल ८ मा पाकिस्तानको मध्यस्थतामा दुई साताको अस्थायी युद्धविराम भएको थियो। तर त्यो धागो पातलो थियो — दुवै पक्षबाट उल्लंघनका घटनाहरू भइरहे र शान्ति टाढिँदै गएजस्तो लाग्यो। तर पर्दाका पछाडि कूटनीतिक प्रयास रोकिएन। पाकिस्तान र कतारले मध्यस्थकारीको भूमिका थालिरहे।
पाकिस्तानको यो भूमिका संयोगी होइन। पाकिस्तान एकातिर अमेरिकाको दीर्घकालीन रणनीतिक साझेदार हो, अर्कातिर इरानको मुस्लिम छिमेकी। यही दोहोरो सम्बन्धले उसलाई दुवै पक्षको विश्वास जित्ने अवस्थामा राख्यो — र अन्ततः यही अवस्थाले शान्ति सम्झौताको बाटो खोल्यो। शहबाज सरिफले घोषणा गरे — "दुवै पक्षले लेबनानसहित सबै मोर्चामा सैन्य कारबाही तत्काल र स्थायी रूपमा बन्द गर्ने घोषणा गरेका छन्।"
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले आफ्नो 'ट्रुथ सोशल'मा लेखे — इरानसँगको सम्झौता पूर्ण भएको छ। उनले हर्मुज जलडमरूमध्यमाथिको अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी तत्काल हटाउने घोषणा पनि गरे। "विश्वका जहाजहरू, इन्जिन सुरु गर! तेलको प्रवाह सुरु होस्!" — उनको यो वाक्यले बजारलाई तत्काल राहत दियो। ट्रम्पले थपे — धेरै अमेरिकी राष्ट्रपतिले इरानसँग शान्ति गर्ने प्रयास गरे, सबै असफल भए, तर यस पटक सफलता मिल्यो।
इरानतर्फबाट उपविदेशमन्त्री काजेम गरिबाबादीले पुष्टि गरे — सम्झौता भइसकेको छ र यो शुक्रबार स्विट्जरल्यान्डमा हस्ताक्षर हुनेछ। उनका अनुसार इरानले कतारी मध्यस्थकारीहरूसँग लगातार १४ घन्टा वार्ता गरेपछि यो सहमतिमा पुगेको हो। यसअघि इरानी राज्य सञ्चारमाध्यमले सार्वजनिक गरेको १४ पृष्ठको मस्यौदामा अमेरिकाले तेल प्रतिबन्ध हटाउने र इरानले ३० दिनभित्र हर्मुज जलडमरूमध्य पुनः खोल्ने सर्त उल्लेख छ।
युरोपबाट पनि तत्काल प्रतिक्रिया आयो। बेलायत, फ्रान्स, जर्मनी र इटालीले संयुक्त विज्ञप्तिमार्फत सम्झौताको स्वागत गर्दै इरानले आणविक कार्यक्रमसम्बन्धी उचित कदम चाल्ने हो भने प्रतिबन्ध फुकुवा गर्न तयार रहेको जनाए। यो सामूहिक स्वागतले पश्चिमी जगत् यस सम्झौताको पक्षमा एकजुट रहेको देखाउँछ।
तर एउटा पक्ष अझै असन्तुष्ट छ — इजरायल। प्रधानमन्त्री बेञ्जामिन नेतान्याहूले स्पष्ट पारे, इजरायल यस सम्झौताको पक्ष होइन। उनले ट्रम्पसँग इरानले परमाणु हतियार कहिल्यै नपाउने विषयमा सहमति रहेको भने पनि यो सम्झौता इजरायलका लागि गहिरो निराशाको विषय बनेको छ। लेबनानमा इजरायली हमलाहरू जारी रहँदा सम्झौतामाथि नै संकट उत्पन्न भएको थियो — ट्रम्पले स्वयं बेरुतका उपनगरमा भएका इजरायली आक्रमणको निन्दा गरे।
शान्ति सम्झौताको प्रभाव विश्व बजारमा तत्काल देखियो। ब्रेन्ट क्रुड तेलको मूल्य करिब १५.९ प्रतिशत घटेर ९२.३० डलर प्रति ब्यारेलमा झर्यो — एक सय डलरको मनोवैज्ञानिक सीमा पार गर्दै। विश्वका प्रमुख सेयर बजारहरूमा उत्साहको लहर आयो।
नेपालका लागि पनि यो खबरले राहत ल्याउनेछ। हर्मुज बन्द भएपछि तेलको मूल्यमा आएको उछाल नेपालको पेट्रोलियम आयातमा सिधै थपिएको थियो। अब जलमार्ग खुल्ने भएकाले दक्षिण एसियाली मुलुकहरूमा इन्धनको मूल्य क्रमशः स्थिर हुने अपेक्षा गरिएको छ।
१९ जुनमा स्विट्जरल्यान्डमा हुने हस्ताक्षर समारोहतर्फ अब विश्वको नजर छ। त्यहाँ इतिहासका कैयन् शान्ति सम्झौताहरूमा हस्ताक्षर भएको छ — र अब अमेरिका–इरानको नाम पनि त्यही सूचीमा थपिँदैछ। चार महिनाभन्दा बढीको रगत, बारुद र कूटनीतिक जोडघटाफटपछि शान्तिको बिहानी आएको छ। तर यो शान्ति कति दिगो हुन्छ, इजरायल–लेबनान तनावले यसलाई कत्तिको चुनौती दिन्छ — त्यो प्रश्नको जवाफ भने आउने दिनहरूले मात्र दिनेछन्।




