नेपाल राष्ट्र बैंकको विद्यमान नीतिअनुसार ५० करोड रुपैयाँभन्दा बढीको बैंक कर्जा लिनका लागि कम्पनीहरूले अनिवार्य रूपमा क्रेडिट रेटिङ गराउनुपर्छ। आफ्नै आन्तरिक स्रोतबाट मात्रै मार्जिन कर्जा दिन सम्भव नभएपछि, ब्रोकरहरूले संस्थागत रूपमै बैंकबाट ठूलो रकम (सर्ट टर्म लोन) उठाउने रणनीति अपनाएका हुन्।
केयर रेटिङ नेपालको पछिल्लो तथ्याङ्कलाई विश्लेषण गर्दा, हालसम्म १२ वटा ब्रोकर कम्पनीले १ अर्बदेखि ३ अर्ब रुपैयाँसम्मको कर्जा ल्याउन रेटिङ गराएका छन्। यसले ब्रोकर कम्पनीहरू अब परम्परागत कमिसन एजेन्टबाट माथि उठेर शेयर बजारका लागि 'फाइनान्सिङ' गर्ने बलियो संस्थाका रूपमा विकास हुँदैछन् भन्ने स्पष्ट सङ्केत गर्छ।
कसले कतिको रेटिङ गराए?
३ अर्ब रुपैयाँ: नासा सेक्युरिटिज
२ अर्ब रुपैयाँ (प्रत्येक): आर्यतारा इन्भेष्टमेन्ट एन्ड सेक्युरिटिज र कोहिनुर इन्भेष्टमेन्ट एन्ड सेक्युरिटिज
१ अर्ब ५० करोड रुपैयाँ (प्रत्येक): भिजन सेक्युरिटिज, त्रिशक्ति सेक्युरिटिज, डाइनामिक मनि म्यानेजर्स र हाथवे स्टक डिलर
१ अर्ब रुपैयाँ (प्रत्येक): इम्पेरियल सेक्युरिटिज, क्यापिटल म्याक्स सेक्युरिटिज, सेक्युर्ड सेक्युरिटिज, नेपाल स्टक हाउस र शुभकामना सेक्युरिटिज
नीतिगत बाटो खुला, तर कार्यान्वयनमा सुस्तता
नेपाल धितोपत्र बोर्ड (SEBON) ले धितोपत्रसम्बन्धी ऐन, २०६३ को दफा ११८ मा टेकेर गत फागुन १ गतेदेखि लागू हुने गरी ‘मार्जिन कारोबार सुविधासम्बन्धी निर्देशिका, २०८२’ स्वीकृत गरेको थियो। यद्यपि, नीतिगत बाटो खुलेलगत्तै यो सेवा सुचारु हुन सकेन। सफ्टवेयर प्रणालीको एकीकरण, स्रोतको व्यवस्थापन र जनशक्तिको अभावजस्ता प्रक्रियागत झमेलाका कारण ब्रोकरहरूले तत्काल मार्जिन लेन्डिङ सुरु गर्न सकेनन्।
तर, अहिले अवस्था फेरिएको छ। गत आर्थिक वर्षसम्म जम्मा ३१ वटा ब्रोकरले मात्र मार्जिन कारोबारको अनुमति पाएकोमा, अहिले यो सङ्ख्या बढेर ५० नाघिसकेको छ। पूर्वाधार र पुँजीको हिसाबले ब्रोकरहरू अब लगानीकर्तालाई कर्जा दिन पूर्ण रूपमा तयार अवस्थामा (Ready to Launch) बसेका छन्।
विरोधाभास: पैसा छ, तर ऋण लिने मान्छे छैनन्
एकातिर ब्रोकरहरूले १८ अर्बको हतियार (कर्जा) तयार पारेर बसेका छन् भने, अर्कोतिर बजारमा त्यसको माग शून्यप्रायः छ। यो अर्थशास्त्रको सामान्य सिद्धान्तविपरीतको अवस्था हो। किनभने, पुँजी बजारमा जब ‘बुल ट्रेन्ड’ (बढ्दो बजार) चल्छ, तब लगानीकर्ताहरू महँगो ब्याज तिरेरै भए पनि ऋण खोज्दै हिँड्छन्। तर अहिले अवस्था ठिक उल्टो छ।
निरन्तरको घट्दो बजार, अर्थतन्त्रमा छाएको मन्दी र नीतिगत अस्थिरताले लगानीकर्ताको मनोबल यति कमजोर बनाएको छ कि उनीहरू आफ्नो खल्तीको पैसा त शेयर बजारमा हाल्न डराइरहेका छन् भने ऋण काढेर जोखिम मोल्ने कुरै भएन। मार्जिन कर्जा भनेको ‘दोहोरो तरबार’ जस्तै हो; बजार बढ्दा नाफालाई गुणात्मक रूपमा बढाउँछ भने बजार घट्दा पूरै पुँजी सखाप पार्न सक्छ। यही डरले यतिबेला लगानीकर्तालाई गाँजेको छ।
बजारले लय नसमातेसम्म १८ अर्ब ‘फ्रिज’
समग्रमा भन्नुपर्दा, ब्रोकर कम्पनीहरूले १८ अर्ब रुपैयाँको क्रेडिट रेटिङ गराउनु नेपाली शेयर बजारको संस्थागत विकासको लागि एउटा ठूलो फड्को हो। यसले भविष्यमा बैंकमा भर पर्नुपर्ने लगानीकर्ताको बाध्यतालाई अन्त्य गर्नेछ। तर, जबसम्म नेपाल राष्ट्र बैंकको समग्र मौद्रिक नीति, धितोपत्र बोर्डका आगामी कदमहरू र अर्थतन्त्रका बृहत् सूचकहरू सकारात्मक बन्दैनन्, तबसम्म लगानीकर्ताको मनोबल उकासिने छैन। मनोबल नबढेसम्म ब्रोकरहरूले तयार पारेको यो खर्बौंको ‘बुस्टर डोज’ बजारमा उपयोग नभई फ्रिज भएर बस्ने निश्चित छ।




